جدیدترین مقالات

تاریخچه صنعت چاپ در ایران

عده ای تاریخ چاپ را به حدود 500 سال قبل از میلاد مسیح یعنی در زمان حکومت هخامنشیان می دانند که پادشاهان و فرمانروایان برای تائید کردن اوامر حکومتی و فرمانهای صادر شده از مهرهای سلطنتی استفاده می کردند. عده ای هم آغاز آن را به زمان ایلخانیان نسبت می دهند. اظهار نظر های مختلفی در رابطه با ورود لغت چاپ در ایران وجود دارد. به عقیده برخی افراد ورود این واژه به ایران مربوط می شود به اواخر قرن هفتم هجری قمری، زمانی که گیخاتوخان مغول در ایران سلطنت می کرده که این اظهار نظر در رابطه با پول های کاغذی آن دوره که به آن چاو یا کااو میگفتند، می باشد. عده ای بر این باورند که این واژه ریشه در زبان هندی دارد؛ اما دهخدا هم بر این عقیده بوده که لغت چاپ یا چهاب یا چهابه ریشه در زبان سانسکریت دارد. با این حال بهتر است بدانیم صنعت چاپ در ایران به شکل جدید و امروزی خود به دوره قاجار بر میگردد.

چاپ

تاسیس اولین چاپخانه در ایران برای آغز فعالیت چاپ

اولین چاپخانه که در ایران شروع به فعالیت کرد مربوط می شود به دوران صفویان که در آن زمان در شهر جلفای اصفهان برخی از کشیشان ارامنه اقدام به چاپ تعدادی دعا و ذکرهای مسیحی کردند. بر پایه شواهدی مربوط به آن دوران، اولین کتابی که در ایران به زبان و خط ارمنی چاپ شد در سال 1638 میلادی و در همان شهر جلفا و توسط کشیشان ارمنی بود که نام کتاب زبور داوود یا ساغموس می باشد که برای چاپ این کتاب حدود یک سال و پنج ماه وقت صرف شد. شاه عباس اول صفوی و دیگر حاکمان عهد صفویه به این افراد این اجازه را می دادند که آزادانه به چاپ و نشر منابع مسیحی بپردازند.

در زمان حکومت افشاریان به ویژه نادر شاه افشار جزواتی به زبان عربی و لاتین چاپ شد ولیکن سر آغاز بیشترین تغییر و تحول در زمینه این صنعت و نشر مواد چاپی مانند کتاب و روزنامه مربوط می شود به دوره ولایت عهدی عباس میرزا قاجار. در آن زمان محل حکومت عباس میرزا در شهر تبریز بود که با دستور و حمایت وی نخستین بنای چاپخانه ای به دست میرزا زین العابدین تبریزی در این شهر گذاشته شد.

ظاهرا اولین کتابی که به زبان فارسی در ایران چاپ و منتشر گردید فتح نامه اثر میرزا ابوالقاسم فراهانی که مربوط به جنگ میان ایران و روسیه بود، می باشد. بررسی ها حاکی از آن است که کتاب های چاپی آن دوران عمدتا تاریخی و دینی و ادبی و ... بوده اند.

اولین دستگاه های چاپی که وارد ایران شدند از نوع سربی بودند که علاوه بر کیفیت پایین، دارای معایبی مانند غلط های املایی و عدم تنوع در خطوط و کم رنگی نوشته ها و در مواقعی پاک شدن خطوط و کلمات بودند. همین کاستی ها سبب شد چاپ سنگی به مرور جایگزین نوع سربی شود. نخستین کتاب چاپ سنگی در ایران قرآنی بود که توسط میرزا اسدالله در سال 1248 در تبریز چاپ شد. به مرور زمان چاپ سنگی در تبریز و تهران و بسیاری از شهرها رواج زیادی پیدا کرد. البته در زمان ناصرالدین شاه قاجار بار دیگر روش سربی رایج گردید.

یکی از عوامل تاثیر گذار بر وضعیت چاپ در ایران تاسیس مدرسه دارالفنون بود، بطوریکه در این مدرسه کارگاه کوچکی به نام دارالطباعه خاصه علمیه مبارکه دارالفنون تهران و زیر نظر علی قلی میرزا اعتضاد السلطنه تاسیس شد که مختص چاپ کتب درسی و آثار اساتید و منابع درسی محصلان بود و در حدود 40 کتاب درسی در آن کارگاه چاپی، چاپ و منتشر گردید.

در دوره قاجاریه و زمان سلطنت ناصرالدین شاه قاجار چاپخانه های دولتی که در زمینه چاپ کتاب و روزنامه فعالیت داشتند تاسیس شدند. علاوه بر آن نهضت مشروطه در ایران باعث میشد مردم گرایش بیشتری به خواندن روزنامه و مطالب سیاسی و اجتماعی داشته باشند و این موضوع باعث گسترش و رواج این صنعت در ایران شد. در همین زمان چاپ ژلاتینی مورد استفاده چاپخانه ها برای تکثیر اعلامیه های پنهانی و نامه های سر گشاده و ... قرار گرفت. چاپخانه مجلس شورای ملی و چاپخانه شاهنشاهی دو نمونه از بزرگترین و مجهزترین چاپخانه های عصر قاجار بود.

چاپ تصویری در ایران

در سال 1259 هجری قمری و در زمان محمد شاه قاجار روش تصویری شکل گرفت و نخستین کتاب مصور با چهار تصویر به نام کتاب لیلی و مجنون به چاپ رسید. بعد از آن در سال 1264 هجری قمری دیوان فضولی بغدادی منتشر گردید که در آن کتاب حدود بیست تصویر چاپ شده بود و بعد از آن هم کتاب روضه المجاهدین بود که در آن کتاب از هشت تصویر استفاده شده بود. بغیر از کتب مصور برخی از روزنامه ها ازجمله روزنامه شرف و روزنامه شرافت و روزنامه وقایع اتفاقیه هم مصور بودند که بعد از آن و به تدریج استفاده از تصاویر به صورت امری معمول در روزنامه ها در آمد. در آن زمان آقا میرزا عبدالمطلب نقاش باشی اصفهانی اولین فردی بود که برای یادگیری چاپ تصویری به خارج از ایران فرستاده شد و این علم را فرا گرفت.

صنعت چاپ در عصر معاصر

با توجه به تاسیس دانشگاه تهران و مراکز آموزشی متنوع، نیاز به چاپ مطالب بیشتر از قبل حس میشد و به همین علت تعداد چاپخانه های وابسته به دولت مانند چاپخانه ارتش، چاپخانه بانک ملی، چاپخانه راه آهن و ... در جهت رفع نیازهای چاپی بیشتر شد. البته در زمان رضا شاه پهلوی شمار مطبوعات کاهش پیدا کرده بود ولی بعد از سقوط رضا شاه مجددا افزایش یافت. چاپخانه تابان اولین چاپخانه خصوصی که با تجهیزات خودکار و جدید شروع به فعالیت کرد و پس از آن مابقی چاپخانه ها هم مجهزتر و به روزتر شدند تا جایی که در دهه های 1330 و 1340 هم دستگاه های افست رتاتیو دو رنگ و چهار رنگ وارد این صنعت شدند و هم اشکال گوناگون کتب درسی، جیبی، نشریات مختلف تحولی در این صنعت ایجاد نمود. در حال حاضر رشته های مربوط به این صنعت و نشر در سطوح مختلف تحصیلی در دانشگاه های ایران تدریس میگردد و روز یازدهم شهریور ماه به عنوان روز ملی صنعت چاپ در تقویم ایرانیان نامگذاری شد.